از آسمان جنگ تا مأموریت نجات؛ روایت ناگفته‌های اورژانس هوایی تهران
خبرگزاری مهر_ گروه جامعه: امداد هوایی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های نظام سلامت برای انتقال سریع بیماران در شرایط بحرانی است؛ خدمتی که گاهی چند دقیقه زودتر رسیدن به بیمارستان می‌تواند در سرنوشت یک بیمار تأثیر تعیین‌کننده داشته باشد. با این حال، هزینه بالای خرید و نگهداری بالگردها، محدودیت ناوگان و شرایط دشوار عملیاتی، توسعه این خدمات را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است. محمد قادری، رئیس اورژانس هوایی استان تهران، در گفت‌وگو با ما از آخرین وضعیت ناوگان امداد هوایی پایتخت، خسارت‌های واردشده در جریان جنگ، برنامه‌های توسعه بالگردها و معیارهای اعزام به مأموریت می‌گوید؛ از انتقال بیماران بدحال و مادران باردار پرخطر تا خاطراتی که نشان می‌دهد پشت هر پرواز امدادی، تلاشی برای نجات جان انسان‌ها جریان دارد.
محمد قادری، رئیس اورژانس هوایی استان تهران، با تشریح آخرین وضعیت ناوگان امداد هوایی پایتخت، از فعالیت دو پایگاه بالگردی و سه هواپیما، انهدام یک بالگرد در جریان جنگ و برنامه اضافه شدن ۴۲ بالگرد به ناوگان امدادی کشور خبر داد. او همچنین از نحوه اولویت‌بندی اعزام بالگرد، انتقال مادران باردار پرخطر و خاطراتی از مأموریت‌های نجات‌بخش اورژانس هوایی گفت.
در حال حاضر چه تعداد بالگرد و هواپیما برای انجام مأموریت‌های اورژانس هوایی در استان تهران فعال هستند؟
قادری: در حال حاضر در استان تهران دو پایگاه بالگردی داریم؛ یکی در بوستان ولایت مستقر است و پوشش امدادی تهران را بر عهده دارد و دیگری در شهر پردیس، در شمال شرق تهران، فعالیت می‌کند. همچنین سه هواپیما برای مأموریت‌های انتقال قلب و سایر اعضای اهدایی و گاهی انتقال بیماران از استان‌های دیگر به تهران در اختیار داریم.
در سطح کشور نیز با همکاری مجموعه‌های مختلف و از طریق خرید خدمت، از ظرفیت بالگردها و هواپیماهای متعلق به مجموعه‌های نظامی، امدادی و شرکت‌های فعال استفاده می‌کنیم. در مجموع، تعداد بالگردهای مورد استفاده در مأموریت‌های امدادی کشور به حدود ۵۲ فروند رسیده است. البته همه این وسایل متعلق به اورژانس نیستند و بخشی از آن‌ها از طریق همکاری و خرید خدمات در مأموریت‌ها به کار گرفته می‌شوند.
جنگ چه تأثیری بر فعالیت اورژانس هوایی تهران گذاشت؟
قادری: با آغاز جنگ و بسته شدن فضای هوایی کشور، پرواز هواپیماها و بالگردها متوقف شد. در این شرایط، برخی وسایل پرنده مستقر در آشیانه‌ها، به‌ویژه در محدوده مهرآباد، بر اثر اصابت ترکش آسیب دیدند
متأسفانه یکی از بالگردهای ما به‌طور کامل منهدم شد و دیگر امکان استفاده از آن وجود نداشت. این اتفاق برای مجموعه‌ای که مستقیماً در خط مقدم امدادرسانی به مردم فعالیت می‌کند، خلأ عملیاتی ایجاد کرد.
با این حال، به کمک همکاری نیروهای نظامی و پلیس توانستیم بالگرد دیگری را جایگزین کنیم. در نتیجه، فعالیت اورژانس هوایی تهران با دو بالگرد از سر گرفته شد و مأموریت‌ها دوباره در حال انجام است.
آیا برای جلوگیری از تکرار چنین خسارت‌هایی، تدابیری در نظر گرفته شده است؟
قادری: بله، یکی از اقداماتی که دنبال می‌کنیم، پراکنده‌سازی تجهیزات و جلوگیری از تمرکز همه وسایل پرنده در یک محل است. در واقع، تلاش می‌کنیم بالگردها در نقاط مختلف مستقر باشند تا احتمال آسیب دیدن هم‌زمان آن‌ها کاهش پیدا کند.
البته جابه‌جایی بالگرد مانند انتقال خودرو یا موتورسیکلت نیست و محدودیت‌های خاص خود را دارد. این وسایل به محل استقرار مناسب و زیرساخت‌های مشخص نیاز دارند.
موضوع دیگر، مشخص‌تر کردن نشانگان مراکز امدادی و محل‌های استقرار بالگردهاست. تلاش می‌کنیم علامت‌های مربوط به اورژانس هوایی روی سقف آشیانه‌ها و محل‌های فرود بالگردها به‌وضوح قابل مشاهده باشد. این اقدامات در کنار طرح پراکندگی، با هدف کاهش آسیب‌پذیری و حفظ ظرفیت امدادرسانی انجام می‌شود.
پروازهای اورژانس هوایی پس از آغاز جنگ از چه زمانی از سر گرفته شد؟
قادری: پروازها تابع مقررات و دستورهای سازمان هواپیمایی کشوری هستند. هنگامی که به دلایل امنیتی دستور توقف پروازها صادر می‌شود، بالگردهای امدادی نیز نمی‌توانند خارج از چارچوب مجوزهای مربوط پرواز کنند.
بر اساس اطلاعات و خاطراتی که در اختیار دارم، نخستین پرواز اورژانس هوایی تهران پس از آغاز جنگ در دوم اردیبهشت ۱۴۰۵ انجام شد. پس از آن نیز پروازها به‌تدریج از سر گرفته شدند.
با توجه به محدود بودن تعداد بالگردها، چگونه مشخص می‌کنید کدام بیمار به انتقال هوایی نیاز دارد؟
قادری: درخواست‌های امدادی از طریق شماره ۱۱۵ دریافت می‌شود. کارشناس پاسخ‌گو بر اساس اطلاعاتی که از تماس‌گیرنده می‌گیرد، شرایط بیمار را ارزیابی می‌کند و تصمیم می‌گیرد چه وسیله‌ای برای ارائه خدمات مناسب‌تر است؛ آمبولانس، موتورسیکلت امدادی، اتوبوس آمبولانس یا بالگرد.
برای اعزام بالگرد، موارد مشخصی در پروتکل‌های عملیاتی تعریف شده است. وضعیت بیمار، ضرورت انتقال سریع، فاصله تا مرکز درمانی و امکان ارائه خدمات مناسب از طریق انتقال زمینی، در تصمیم‌گیری اهمیت دارد.
درخواست تماس‌گیرنده به‌تنهایی به معنای اعزام قطعی بالگرد نیست و اطلاعات باید بررسی شود. همچنین ممکن است تکنسین اورژانس پس از رسیدن به محل حادثه یا بیمارستان با ارزیابی شرایط بیمار، ضرورت انتقال هوایی را اعلام کند.
هدف ما این است که از امکانات محدود موجود به شکلی استفاده کنیم که بیمارانی که بیشترین نیاز را به انتقال هوایی دارند، در زمان مناسب به مراکز درمانی برسند.
چه بیمارانی در اولویت انتقال با بالگرد قرار می‌گیرند؟
قادری: یکی از مواردی که می‌تواند ضرورت انتقال سریع را ایجاد کند، قطع عضو در حوادثی مانند تصادف، حوادث شغلی یا سقوط است. در چنین شرایطی، زمان اهمیت زیادی دارد و ممکن است انتقال هوایی در اولویت قرار بگیرد.
مادران باردار پرخطر نیز از گروه‌هایی هستند که توجه ویژه‌ای به آن‌ها داریم. ممکن است یک مادر باردار در بیمارستانی در یکی از شهرستان‌های استان بستری باشد، اما به خدمات تخصصی‌تری مانند مراقبت‌های ویژه مادر یا امکانات مراقبت‌های ویژه نوزادان نیاز داشته باشد که در آن مرکز فراهم نیست.
در چنین شرایطی، بیمارستان می‌تواند با توجه به وضعیت مادر و نیاز درمانی، درخواست انتقال به مرکز مجهزتر را مطرح کند. اگر انتقال هوایی ضرورت داشته باشد، تلاش می‌کنیم بیمار در کوتاه‌ترین زمان ممکن به مقصد برسد.
انتقال بیماران از مناطق مختلف استان تهران با بالگرد چقدر زمان میبرد؟
قادری: زمان مأموریت به فاصله، مسیر و شرایط پرواز بستگی دارد. برای مثال، انتقال بیمار از اسلامشهر به بیمارستان قلب شهید رجایی تهران، در شرایط مناسب، ممکن است در مجموع حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه زمان ببرد. این زمان، انتقال بیمار و بازگشت بالگرد را نیز در بر می‌گیرد.
در مناطق دورتر، شرایط متفاوت است. برای مثال، فیروزکوه از مناطق دورتر استان نسبت به مرکز تهران محسوب می‌شود و ممکن است رسیدن به محل بیمار حدود ۳۰ تا ۳۵ دقیقه زمان ببرد.
بنابراین، نمی‌توان برای همه مأموریت‌ها زمان یکسانی در نظر گرفت. فاصله مبدأ تا مقصد و شرایط عملیاتی، تعیین‌کننده زمان انتقال هستند.
آیا در استان تهران نیز مأموریت‌های مربوط به زایمان اضطراری در مناطق دورافتاده انجام می‌شود؟
قادری: چنین مأموریت‌هایی در حوزه فعالیت اورژانس هوایی قرار دارند، اما شرایط استان تهران با برخی استان‌های پهناور و مناطق کوهستانی یا عشایری متفاوت است. در تهران، دسترسی به مراکز درمانی در بسیاری از مناطق آسان‌تر است و پیگیری‌های دوران بارداری نیز معمولاً امکان بیشتری دارد.
با این حال، اگر مادر بارداری در شرایط پرخطر قرار داشته باشد و انتقال سریع به مرکز درمانی مجهزتر ضرورت پیدا کند، امکان بررسی و اعزام بالگرد وجود دارد. تصمیم نهایی به وضعیت مادر، فاصله، امکانات درمانی موجود و ارزیابی تیم‌های مسئول بستگی دارد.
از میان مأموریت‌هایی که انجام داده‌اید، کدام خاطره برایتان ماندگارتر شده است؟
قادری: واقعیت این است که تقریباً هر پرواز برای ما یک تجربه و خاطره است. خلبانان پیش از پرواز و پس از آن جلسات توجیهی برگزار می‌کنند تا شرایط مأموریت، مشکلات احتمالی و نکاتی که باید برای پروازهای بعدی اصلاح شود، بررسی شود. این فرایند به ما کمک می‌کند از هر مأموریت تجربه تازه‌ای به دست بیاوریم.
یکی از خاطراتی که هنوز در ذهنم مانده، مربوط به سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ در منطقه رودهن است. در آن مأموریت، کودکی حدود چهار تا پنج ساله در نزدیکی خانه‌شان ایستاده بود که پدرش هنگام حرکت با خودروی نیسان به عقب، متوجه حضور او نشد و خودرو با پای کودک برخورد کرد. چرخ خودرو روی پای او آمده بود و کودک به‌شدت آسیب دیده بود.
تصمیم گرفته شد کودک برای دریافت خدمات درمانی به تهران منتقل شود. ما با بالگرد به رودهن رفتیم و پس از انجام اقدامات اولیه و آماده‌سازی، او را برای انتقال به بیمارستان سوار کردیم.
نکته جالب این بود که کودک با وجود آسیب و درد، از دیدن بالگرد بسیار هیجان‌زده شده بود. مرتب می‌خواست بیرون را تماشا کند و اصرار داشت کنار پنجره بنشیند. معمولاً بیماران را به‌صورت درازکش منتقل می‌کنیم، اما او دوست داشت نشسته باشد و مسیر را ببیند.
آن‌قدر سرگرم تماشای بیرون و تجربه پرواز شده بود که به نظر می‌رسید برای مدتی درد و ناراحتی ناشی از مصدومیت را فراموش کرده است. این خاطره برای من ماندگار شد؛ چون در کنار همه دشواری‌ها و حساسیت‌های مأموریت‌های امدادی، لحظه‌هایی هم وجود دارد که امید، آرامش و حتی شادی را به بیمار و اطرافیانش منتقل می‌کند.
شماره تلفن پدرش را گرفتم و چند سال بعد یادم افتاد که از وضعیت کودک خبر بگیرم. با پدرش تماس گرفتم و پس از احوال‌پرسی پرسیدم حال فرزندش چطور است. با ناراحتی گفت که کودک چهار روز پس از بستری‌شدن در بیمارستان فوت کرده است.
بعداً متوجه شدم که کودک دچار عارضه‌ای مانند آمبولی چربی شده بود؛ عارضه‌ای که ممکن است پس از آسیب‌های شدید استخوانی رخ دهد. شنیدن این خبر برایم بسیار تلخ بود. با اینکه سال‌ها از آن اتفاق گذشته، هنوز هم این خاطره در ذهنم مانده است. در کار ما گاهی بیمارانی را منتقل می‌کنیم که از ابتدا وضعیت بسیار وخیمی دارند، اما در مواردی هم بیمار هنگام انتقال شرایط بهتری دارد و انتظار نداریم چنین اتفاقی برایش رخ دهد. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که با وجود تمام تلاش‌ها، همیشه نمی‌توان نتیجه نهایی درمان را پیش‌بینی کرد.
اورژانس هوایی تهران در مراسم وداع و تشییع پیکر رهبر شهید چه نقشی داشت؟
قادری: با توجه به گستردگی مراسم و حضور جمعیت زیادی از تهران و استان‌های دیگر، پیش‌بینی می‌کردیم که ترافیک سنگینی در معابر و اطراف محل برگزاری مراسم شکل بگیرد. در چنین شرایطی، انتقال زمینی بیماران و مصدومان می‌توانست با تأخیر روبه‌رو شود.
به همین دلیل، با هماهنگی مسئولان اورژانس تهران و کشور تصمیم گرفتیم ظرفیت امداد هوایی را در آن ایام افزایش دهیم. در مجموع، هفت بالگرد را با کمک استان‌های دیگر در تهران مستقر کردیم تا محدوده مصلی و بیمارستان‌های اطراف را پوشش دهند.
در طول چهار تا پنج روز مراسم، ۲۷ مأموریت هوایی انجام شد. در میان این مأموریت‌ها، انتقال یک مادر باردار نیز وجود داشت که در محدوده میدان آزادی دچار مشکل شده بود. نیروهای زمینی او را به محل مناسبی در فضای سبز شمال‌غرب میدان منتقل کردند و بالگرد از آنجا بیمار را برای ادامه درمان جابه‌جا کرد.
در روز پایانی و هنگام انتقال مراسم به سمت قم نیز دو بالگرد در پوشش عملیات مشارکت داشتند. این مأموریت‌ها نشان داد که در رویدادهای بزرگ، امداد هوایی می‌تواند مکمل مهمی برای خدمات زمینی باشد و در شرایط ازدحام جمعیت، زمان انتقال بیماران را کاهش دهد.
مدت زمان مأموریت‌ها در آن مراسم چقدر بود؟
قادری: به‌دلیل استقرار بالگردها در نقاط نزدیک به محل مراسم و بیمارستان‌های اطراف، برخی مأموریت‌ها بسیار کوتاه بود. برای مثال، در مواردی که بالگرد از محدوده بیمارستان خانواده در نزدیکی مصلی به محل حادثه می‌رفت و بیمار را به بیمارستان بازمی‌گرداند، کل مأموریت می‌توانست کمتر از ۲۰ دقیقه طول بکشد.
این موضوع اهمیت استقرار درست بالگردها و پیش‌بینی شرایط عملیاتی را نشان می‌دهد. وقتی از قبل برای ترافیک و ازدحام برنامه‌ریزی می‌کنیم، امکان پاسخ‌گویی سریع‌تر به بیماران فراهم می‌شود.
با توجه به اهمیت زمان در امدادرسانی، چرا بالگردهای اورژانس هوایی تهران در شب پرواز نمی‌کنند؟
قادری: در حال حاضر، پروازهای بالگردی اورژانس تهران در ساعات روشنایی روز انجام می‌شود؛ یعنی از طلوع تا غروب آفتاب. البته پرواز شبانه با بالگرد از نظر فنی امکان‌پذیر است، اما انجام آن به مجموعه‌ای از شرایط و ضوابط ایمنی نیاز دارد.
یکی از این شرایط، برخورداری از تجهیزات مناسب دید در شب است. علاوه بر آن، خلبان باید آموزش‌های لازم را دیده باشد و مسیر پروازی نیز از نظر موانع احتمالی بررسی شده باشد.
در محیط شهری، ساختمان‌های بلند، دکل‌ها و آنتن‌های مخابراتی می‌توانند خطر پرواز شبانه را افزایش دهند. بنابراین، تنها نصب تجهیزات دید در شب کافی نیست و باید الزامات عملیاتی و قانونی نیز رعایت شود.
در برخی مناطق، مانند سکوهای نفتی مستقر در دریا، پروازهای شبانه انجام می‌شود؛ زیرا شرایط محیطی و محل استقرار تجهیزات با محیط شهری تفاوت دارد. در شهر، شناسایی موانع و تضمین ایمنی پرواز پیچیدگی بیشتری دارد.
آیا برای توسعه پروازهای شبانه اورژانس هوایی تهران برنامه‌ای در نظر گرفته شده است؟
قادری: در سال‌های گذشته پیشنهادی برای اجرای پروازهای محدود شبانه مطرح کردیم. ایده این است که به‌جای پرواز در تمام نقاط شهر، چند نقطه مشخص در اطراف تهران تعیین شود؛ برای مثال، فرودگاه امام خمینی(ره)، فرودگاه مهرآباد و پردیس، البته با در نظر گرفتن الزامات فنی و مجوزهای لازم.
در این الگو، اگر بیماری در ساعات شب به انتقال هوایی نیاز داشته باشد، بالگرد بتواند او را از یک نقطه تعیین‌شده به نقطه دیگری منتقل کند و ادامه مسیر تا بیمارستان با آمبولانس انجام شود. به این ترتیب، بدون نیاز به پرواز در تمام محدوده شهری، می‌توان بخشی از مسیر را سریع‌تر طی کرد.
این طرح در گذشته پیگیری شده است، اما اجرای آن به بررسی‌های فنی، فراهم‌شدن زیرساخت‌ها و تأیید ضوابط مربوط نیاز دارد. امیدواریم در آینده امکان توسعه این خدمت فراهم شود.
منبع: خبرگزاری مهر
